Turkmen Scholars Blog

Türkmen-Amerikan Alymlar Guramasy dünýäniň çar tarapynda ylym-bilim alýan ildeşlerimiz bilen söhbetdeşlikler geçirip, okyjylaryň dykgatyna hödürlemegi makul bildi. Bu gün söhbetdeşlige çagyran myhmanymyz, Baýram (Baýrammyrat) Saparow, 1984-nji ýylda Mary welaýatynyň Tagtabazar etrabynyň Sandykgaçy Üzümçilik daýhan birleşiginde doguldy. Ilki oba mekdebinde 5-nji synpy tamamlaýança okady, soňra bolsa Baýramaly Türkmen-Türk mekdebinde okady. Üç ýyl Baýramalyda okanyndan soň, bir ýyl Başkent Türkmen-Türk mekdebinde we ahyrky ýylyny bolsa Turgut Özal Türkmen-Türk mekdebinde okap, şol ýerdenem 2001-njy ýylda uçurym boldy.

Soňra bolsa, Lomonosow adyndaky Moskwanyň Döwlet Uniwersitediniň himiýa fakultedine ýokary okuwa girip, ony 2006-njy ýylyň tomusynda tamamlady. Gutardyşynyň derrew yz ýanyndan, Amerikanyň Delawer ştatynda ýerleşýän Delawer Uniwersitedinden gelen teklibi kabul edip, Baýram şol ýerde ylmy iş bilen meşgullandy. Dört ýarym ýylyň dowamynda ylmy işini gorap, ýaňy-ýakynda Amerikada berilýän iň ýokary ylmy derejäniň (PhD in Chemistry) eýesi boldy.

TASA- Hoş geldiňiz, Baýram!

Baýram- Salam TASA we gadyrdan okyjylar.

T.- Nädip şeýle gysga wagtda, 26-ýaşyňyzda eýýäm ylmy derejelere mynasyp bolduňyz?

B.- Orta mekdepden soň ýokary okuwa, ýokary okuwdan soňam ylmy işlerime ara bermän göni başladym. Köp adamlar ara berýär, bu hem wagtyň ýitmegine getirýär, hemem adam okuw sistemanyň daşyna bir çyksa azajyk gowşaýar, käbir zatlary unudýar, belki rahatlaşýar. Men bolsa mekdep döwründen bäri her günki okuwa gidişimi dowam etdirip geldim diýsemem bolýar. Aslynda, şeýdip yzygiderli okuwa dowam etdirmegem kän aňsat däl, sebäbi arasynda “okuwdanam ýadapdyryn” diýibem pikir kelläňe gelýär. Ýöne öz maksadyňdan dänmeseň, “yhlas bilen aglasaň”, bar kynçylyklary ýeňip geçse bolýar.

T.- Himiýa ylymlarynyň doktory derejesine ýetýänçäňiz kimlerden tälim aldyňyz? Siziň şu derejelere ýetmegiňize goldaw beren, görelde bolan adamlar ýa-da täsir eden wakalar hakynda gürrüň berseňiz.

B.-Ilki bilen kakam, Ymamguly Saparowyň beren goldawyny nygtamak isleýärin. Kakam matematika ugrundan ýokary okuw jaýyny gyzyl diplom bilen tamamlanyndan soň, fizika we matematika ylymlarynyň kandidaty bolmak arzuwyna ýetip bilmändir. Ýetim bolanlygy sebäpli, enem oba dolanyp gelmegini we hojalyga kömek bermegini haýyş edipdir. Öz arzuwyna ýetip bilmese-de, ýa-da belki hut şonuň üçin, elbetde çagalaryndan biriniň ylmy derejelere eýe bolmagyny arzuw edýärdi. Şonuň üçinem çagalykdan başlap, sapaklarymyza üns berýärdi.

Türkmen-türk mekdeplerine synaglar geçirilýänligi baradaky habary hem deňinden geçirmedi. Baýramala çenli gidip synaglara gatnaşdyrdy, netijelerine menden belki has kän garaşdy we kabul edildendigime begendi. Elbetde, ýaş çaga hökmünde oýnasyňam gelýär, ýaltalygam bolýar we şeýle wagtlarda biriniň ruhybelentlik bilen öňe gitmegi ündäp durmagy uly goltgy bolýar. Ýaltalyga “ýok” diýmäge kömek etdi, ýa-da diýeli “Mortal Kombata” (döwrüň tanymal Sega wideo oýny) hem ýok diýmäge kömek etdi. Garaz ünsüňi böläýjek zatlar doly döwründe, gerekli ýerinde öwdi, gerekli ýerinde döwdi we okuwa üns bermegime kömek etdi.

Orsýete okuwa girenimizde, birnäçe hat-petek kynçylyklary sebäpli, menä umydymy üzüpdim. Şol wagt şu meselelerden şeýle ýadap, “bolmajak bolsa bolmasyn” diýenimi duýman galdym. Emma ýene kakam obadan Aşgabada geldi we MDU-nyň himiýa fakultediniň dekany bilen telefonda gürleşip “eger şu dokument işi çözülmese, oglumy oba äkidip çopan etjek” diýdi. Hakykatdanam, “dünýä belli Lomonosow adyndaky uniwersitede gidýän” diýip, başga hiç okuw jaýyna ýüz tutman, synaglara hem goşulmandym. Emma ýürekden gelýän bu sözler gaty çalt täsir etdi, we Hudaýa şükür, birden gerek diýýän ýüz dokumentleriniň işi çözüläýdi. Elbetde şu ýerde ol atly uniwersitediniň himiýa fakultediniň dekany Professor Lunine hem ýagdaýymyza düşüneni üçin sag bolsun aýdýaryn. Bu bir göräýmäge uly iş däl, emma ýene başga biri “aý nätjek bolmasa, ýetişmeýäris dokumentleriň baryny alyp” diýse, häzirki gün näme boljagy näbelli.

Ýokary okuw jaýyny tamamlap barýarkam, kakamyň saglyk ýagdaýynyň agyrlaşandygyny habar etdiler. Meniň ejemiňem bilinde operasiýa edipdiler edil şol wagtlar. Hem kakamyň insult bolanlygy, hemem ejemiňem operasiýa bolmagy meni diýseň gynandyrdy we özümçe oba dolanyp barjagyma karar beripdim. Emma çylşyrymly ýagdaýa garamazdan, kakam meniň Amerikada ylmy işimi dowam etdirmegimi haýyş etdi. Umuman, kakamyň iňňän wajyp nokatlardaky eden goşandy bolmasa, men bu ylmy işimi tamamlamazdymmykam diýýän. Şu ýoly taşlamaga bahanalaram kän boldy, bahana däl, belki düşnükli sebäplerem kän boldy.

Kakamdan başga hem Türkmen-Türk mekdepleriniň himiýa toparlarynyň ýaryşlara taýynlamagynda we biziň üçin her dürli mümkinçilikleri döretmegindäki rollary ägirt uly boldy. Zehinli bolmak ýa-da alym bolmagy arzuw etmek, eger mümkinçilik bolmasa, bir adamyň şu nokatlara gelmegine ýetmänem bilýär. Meniň ilkinji himiýa mugallymym jenap Ersin Topuzy aýratyn bellemek isleýärin. Ol meniň himiýa ugruny kär edinmegime sebäp boldy, bolmasa men has kän matematika we kompýuter (belki-de her dürli oýunlar sebäpli) bilimleri bilen gyzyklanýardym.
Lomonosow adyndaky uniwersitetdäki ylmy ýolbaşçym Professor B.A. Popowkin (mundan iki ýyl öň pahyr boldy) meni mydama alym bolmaga çagyrýardy. Bir günem maňa Amerikadan teklip gelenligini aýdypdy. Şeýdip men Delawer Uniwersitedine geldim we Professor Swilen Bobewiň laboratoriýasynda öz ylmy işimi tamamladym. Ylmy ýolbaşçylarymyň ikisine hem biçak minnetdar.

Ýene bir aýratyn bellemeli adam hem öz gelnim, Gülşat Myradowa. Ýeke özüm ýat ýurtlarda gezip ýörmäge her näçe öwrenişenem bolsam, elbetde ýanyňda bir ýoldaşyň, dertdeşiň, her gün goldaw berip duran, watan küýsegine gidermäge kömek edýän adamyň bolanlygy maňa uly kömek boldy.

T.- Siz obaly oglan, şu ýerlere gelmek we şu ylmy derejelere ýetmek kyna düşendir?!

B.- Elbetde, ýokarda agzap geçen hat-petek kynçylygy her gezek öňüme çykdy durdy. Bu kynçylyklardan başga, durmuşy kynçylyklaram kän boldy. Baýramalydan oba seýrek gidýärdim, belki aýda, soňa baka iki aýda bir gezek gidýärdim. Ýaş çaga üçin bu birbada agyram düşüpdi. Soňa Aşgabada geçirenlerinde diňe ýarym ýylda bir gezek gidip başlapdym. Ol döwürler häzirki ýaly maşynlar şyglap duranokdy, awtobuslar ýa-da otly bilen gidip gelmek örän köp wagt alýardy. Emma bärdäki esasy kynçylyk öýi görmezligem däl. Men iýmiti gaty saýlaýan adam, meselem, gowrulan ýa gaýnadylan sogany hiç iýip bilemok. Umuman aýdanymda, gowrulan ýa gaýnadylan hiç gök önümi iýmerän diýsemem boljak. Elbetde mekdep naharhanalary diňe meň islegime görä işlemänsoň, naharlaryň köpüsini iýmän, aç gezmeli bolýardym. Aşgabatda eýýäm olimpiýada toparynda bolanym üçin, az-kem stipendiýa berensoňlar rahatladym.

Men bu kynçylykdan Orsýetde hem dynmadym. Alýan ujypsyzja stipendiýam islän naharymy alma rugsat berenokdy. Moskwadaky talyp ýyllarym ýumurtgany, kartoşkany we makarony her dürli bişirip iýen günlerimdi. Şularam bolmasa näderdim, diňe Alla bilýär. Elbetde süýt önümlerinem ýatdan çykarmaly däl. Ahyr bu ýagdaýdan dynanym Amerikada boldy.

Ruhy taýdanam kynçylyklar bolýar. Adamyň ejizleýän wagtlary bolýar, ýa-da “maksadym näme?” diýip özüne soraýan wagtlary bolýar. Ýokarda nygtan we olardanam başga kynçylyklar bolanda, sähelçe aýlyga we stipendiýa daýanyp ýaşaýandygyňy göreňde, ruhyň peselýärem. Ýöne mert durup, öz maksatlaryňy belentde tutmaly. Okuwam bidüzgin we höwessiz okap bolýar, ylmy işem höwessiz we ýaltaçylyk bilen haýal edip bolýar. Emma beýtseň, üstünlikli bolmajagyň ikuçly, dogry dälmi?!

T.- Dogry aýdýaňyz! “Üstünlik” diýeniňizi dowam etdirip, öz şu çaka çenli alan üstünlikleriňiz barada gürrüň berseňiz.

B.- Orta mekdep döwründe Türkmenistanyň döwlet olimpiadalarynda iki gezek altyn medal alypdym. Halkara Mendeleýew olimpiadasynda bolsa bürünç medal alypdym. Asyl şu medallar bilen tapawutlanmagym sebäpli hem Lomonosow adyndaky uniwersitet meni ekzamensiz we mugt okuwa alypdylar. Alýan stipendiýalarym hem şu üstünliklerim üçin berilýärdi.

Amerikada doktorlyk derejesi üçin ylmy iş edýän döwrüm birnäçe baýraklary aldym. Bularyň arasynda Elizabet Daýer adyndaky sapak bermek üçinem berlen baýragam, tapawutly ylmy iş üçin berilen Delawer Uniwersitediniň baýragam bardy. Uly möçberdäki baýraklar (bellik: Amerikada baýraklar sertifikat we nagt puldan ybarat bolýar) Trofimenko we Hekli adyndaky baýraklar boldy, bulary hem ylmy işlerim üçin berdiler. Ýaňky bellänlerimiň bary Delawer Uniwersitedi tarapyndan berildi. Bulardan tapawutlylykda, Amerika boýunça saýlanylyp taýýarlanylan topara men hem çagyryldym. Bu topar bilen birlikde iki hepdäniň dowamynda Amerikanyň iki sany beýik milli laboratoriýalarynda tälim aldym. Bellemegi wajyp ýene bir baýragym kristallografiýa boýunça berlen halkara baýrak. Bu baýrak her ýyl dünýä boýunça kristallografiýa ugrunda işleýän on ýaş alyma berilýär.

Baýraklarymyň arasynda aýratyn orny eýeleýän ýene bir baýrak bar. Muny maňa Türkmen-Amerikan ýaş alymlarynyň guramasy (TASA) berdi. Meniň üstünliklerimi öz ildeşlerimiňem eşidýändigi begendirdi, baýraga saýlap mynasyp görendikleri diýseň buýsandyrdy. Ýaş Alymlaryň 4-nji simpoziumynda baýragy alanymdan soň watandaşlarymyň öňünde gysgaça çykyş edenimde diýseň bagtyýardym.

T.- Alan baýraklaryňyz bilen biz hem gutlaýarys. Şeýle üstünlikli tamamlanam ylmy işiňizi dyndyňyz, indi…?

B.-Men himiýa ylymlaryň doktory derejesini alanymdan soň dünýä belli birnäçe uniwersitetlerden we ylmy merkezlerden teklip aldym. Şolaryň arasyndan saýlap, Oak Rij milli laboratoriýasynyň (Oak Ridge National Laboratory) teklibini aldym. Möhüm bellemeli fakt, bu laboratoriýadan şeýli teklibi almak üçin bir ýere 200-300 sany ýaş alymlar dalaşgär bolýar. Şeýle abraýly ýere çagyrylmagyň özi hem uly hormat bolup durýar.

Indiki iki ýylda ylmy-barlag işleri Oak Rij milli laboratoriýasynda dowam etdirmekçi, abraýy dünýä belli fizikler we himikler bilen işleşmekçi. Muňa iňlisçe Post-Doctoral Research, ýagny “doktorlykdan soňky ylmy-barlag işi” diýilýär.

T.- Lomonosow adyndaky uniwersitetdäki diplom işiňiz we Delawer Uniwersitetindäki geçiren ylmy işleriňiz haýsy ugurda we mowzuklarda boldy? Oak Rij milli laboratoriýasynda haýsy meýilnamalaryň üstünde işleýärsiňiz?

B.-Meniň ylmy işlerim “gaty jisimler himiýasy” diýlen himiýanyň ýaş ugrunda bolup, onuňam energetika bilen baglanyşykly bölegindedir. Diplom we dissertasiýa işlerimiň mowzugy  täze termoelektriki materiallary sintezläp, olaryň gurluşyny we häsiýetlerini öwrenmek diýip gysgaça beýan etse bolar. Häzir termoelektriki tehnologiýa (bellik: bu ýerde hem täze sowadyjy enjamlary döretmek, hem-de awtoulaglarda we agyr senagatdaky energiýa ulanylyşynyň effektiwligini artdyrmak girýär) ugry bütin dünýä boýunça alymlaryň we döwletleriň ünsüni çekýär, sebäbi global energiýa problemasy bosagamyzda dur. Bu problemanyň içinde hem ekologiýa bar, hem-de dünýäniň ortaça ýylylygynyň köpelişi we onuň netijeleri bar, we elbetde dünýädäki nebit we gaz ýataklarynyň azalyşy bar.

Häzir Oak Rij laboratoriýasyndaky işimiz hem energetika bilen baglanyşykly, emma termoelektriki tehnologiýalaryň üsti bilen dälde, elektriki togy geçiriji täze materiallar, şol sanda ýarym-geçiriji we ýokary-geçiriji (iňlis dillindäki termin “superconductor”) maddalaryň üstünde işleýäris. Bu ugur 2008-nji ýylda täze tapylan ýokary-geçirijiler bilen täze güýçli itergi aldy.

T.- Türkmenistana dolanyp barmak barasynda näme pikir edýäňiz? Habarlarda täze Tehnoparkyň açylýandygyny aýdýarlar, mundan başga-da Ylymlar Akademiýasy işleýär.

B.-Men bu habarlary begenç bilen garşy aldym. Elbetde, 21-nji asyrda öňe gitmek halkyň sowatlylygyna bagly bolup dur. Siziň agzan ylmy-barlag merkezleriňiz, nesip bolsa, Türkmenistana gerek hünärmenleri ýetişdirer we ýurtda bar bolan meselelere ylmy çemeleşmegiň ýollaryny hödürlär.

Men hem watanymyň ogly, “towşana dogduk depe” diýýärler. Men Türkmenistandan tekliplere mydama taýýar. Hem Orsýetiň, hem-de Amerikanyň ylym-bilim sistemasyndan habarym bar, dünýä belli ýokary okuw jaýlarynda we ylmy merkezlerinde tälim aldym. Öz tejribäm, bilimim, dünýägaraýşym we ş. m. bilen ýurdumyzda geçirilýän özgertmelere kömek bersem diýseň bagtly bolardym.

T.- Bizi ildeşimiziň dünýä boýunça abraý almagy diýseň buýsandyrýar. Elbetde Türkmenistan siz ýaly ýaş alymlara, öz ugrunyň hünärmeni işgärlere mätäç. Türkmen talyplara nähili maslahatlaryňyz bar?

B.- Men haýsydyr bir ýerde okapdym, “ýeňişe gülli ýollardan gidilmeýär” diýip bir alyma aýdypdyr, eger dogry ýadymda bolsa. Hakykatdanam, durmuş kynçylyk doly, her nokatda has aňsadrak ýoly saýlap bolaýjak ýaly. Ýöne bir zady ýadyňyzdan çykarmaň, “birä okana bar, birem dokana”. Özüňize bir beýik maksat goýuň we hiç şol ýoldanam dänmäň. Azaplaryňyz boşuna gitmez, üstünlik ahyr-soňy geler.

Adam öz ugrunyň hünärmeni bolanynda özüni gaty rahat duýýar. Häzir organiki himiýä däl ugrunda işleýän alym hökmünde, özümi bir şeýle rahat duýýan, edil balygyň suwda özüni rahat duýşy ýaly. Emma işlemeseň, ugrunda azap çekmeseň, öwrenmeseň, eliňe “gaty kagyz” geçse-de, öz ugruňda hem dili gysga bolup galaýýaň. Ine bir mysal bereli, birini işgär tutsaňyz, diýeli awtoulag bejerýän birine öz awtoulagyňyzy görkezdiňiz. Eger şol adam öz işini bilmese, nähili duýgulary başyňyzdan geçirersiňiz? Edil şonuň ýaly, siz hem öz ugruňyzyň ussady bolmasaňyz, size garşy hem beýlekiler şeýle sereder. Ýok, öz ugruňyzyň ussady bolsaňyz, beýleki obadanam awtoulag berjaý etmek üçin gelerler.

T.- TASA hakynda pikirleriňiz näme? Teklipleriňiz barmy?

B.-TASA-nyň edýän aladalary bilen biz ildeşler bolup, esasanam ýaş alymlar bolup her ýyl duşuşýarys. Edýän tagallalary üçin sag bolsun aýdýaryn, sebäbi diňe ildeşlerimize goldaw bermän, ýaşlara hem uly buýsanç we görelde bolup durýalar. Esasy teklibim şeýle duşuşyklaryň diňe Amerikada däl, eýsem Ýewropada hem, Aziýada hem, esasan hem Türkmenistanda geçirilmegini arzuw edýärin. Biz TASA-nyş duşuşyklary saýasynda biri-birimizden güýç alýarys, ruhumyz belent bolýar, Türkmenistanyň geljegi üçin buýsanýaryz. Bu duýgulary dünýäniň çar tarapyndaky türkmenler bilen paýlaşmalymykak diýýärin.

Mundan başga, elbetde şeýle söhbetdeşlikleriňizi beýleki türkmen ýaşlary bilen hem geçirip durmagyňyzy haýyş edýärin. Men türkmen alymlary we ýaşlary bilen içgin gyzyklanýaryn.

T.- Indi azajyk şahsy soraglara geçeliň. Işden we okuwdan boş wagtlaryňyz näme bilen meşgullanýarsyňyz?

B.-Men kän işlemäge we okamaga öwrenşipdirin. Agzap geçen baýraklarymyzy almak üçin dört ýarym ýylyň dowamynda hepdede 60 sagat töweregi laboratoriýada ýa-da kitap we kompýuter başynda geçirendirin. Pikir ediň, alty gün, günde 10 sagat töweregi. Boş wagt ýok diýen ýaly az. Dynç almak üçin futbol oýnamagy we görmegi halaýaryn. Ondan başga, dürli ýurtlaryň kinofilmlerini hem görýärin. Internediň üsti bilen pikir alyşmak we habarlary okamak hem meniň her günki endiklerimiň arasynda.

T.- Halaýan web sahypalaryňyz barmy?

B.- Meniň okaýan kitaplarymyň aglabasy himiýa baradaky ylmy kitaplar we makalalar, halaýanlarymyň köpüsi hem şolar. Emma öz hünärimden başga aýtmaly bolsa, türkmen edebiýaty we sungatyna bagyşlanan sahypalary halaýan. Magtymguly meniň gözümde bir uly gahryman, onuň goşgulary taýsyz.

T.- Baýram, gyzykly söhbetdeşlik üçin sag boluň! Size üstünlikleriňiziň dowamyny dileýäris.

B.-Alla ýalkasyn! Men hem size iň gowy arzuwlary dileýärin!